Nevladine organizacije Centar za građansko obrazovanje (CGO) iz Crne Gore i Udruženje za društvena istraživanja i komunikacije (UDIK) iz Bosne i Hercegovine uputile su Fondu penzijskog i invalidskog osiguranja Crne Gore inicijativu za raskid ugovora sa rehabilitacionim centrom „Vilina Vlas“ kod Višegrada. Kako navode, traže i da se ovaj objekat ukloni iz programa odmora i oporavka koji Fond PIO nudi penzionerima pod povoljnim uslovima.
Penzioneri u Crnoj Gori imaju mogućnost boravka u više objekata za odmor i rehabilitaciju u zemlji i regionu, što se smatra važnom društvenom mjerom. Međutim, CGO i UDIK ističu da izbor partnerskih objekata mora biti usklađen sa etičkim principima, kulturom sjećanja i poštovanjem žrtava ratnih zločina.
Banjsko lječilište „Vilina Vlas“, koje se nalazi oko pet kilometara od Višegrada, tokom rata u Bosni i Hercegovini bilo je mjesto zatočenja, mučenja i sistematskog seksualnog nasilja nad nesrpskim stanovništvom. Prema izvještaju posebnog komiteta Ujedinjenih nacija iz 1994. godine, tokom 1992. godine u tom objektu silovano je oko 200 žena, dok su neke od njih ubijene, a neke su izvršile samoubistvo. U istom objektu zlostavljano je i 17 građana bošnjačke nacionalnosti iz mjesta Sjeverin kod Priboja, koje su u oktobru 1992. godine oteli pripadnici paravojne formacije „Osvetnici“, predvođeni Milanom Lukićem.
U jednoj od presuda Suda Bosne i Hercegovine ovaj objekat opisan je kao „rehabilitacioni centar pretvoren u ženski logor u koji su dovođene žene i djevojčice koje su sistematski maltretirane“. Za zločine počinjene u „Vilinoj Vlasi“ osuđen je Željko Lelek na 16 godina zatvora zbog zločina protiv čovječnosti, uključujući seksualno nasilje, dok su drugi počinioci uglavnom osuđeni za druga krivična djela počinjena u Višegradu i okolini.
Nakon rata „Vilina Vlas“ je nastavila raditi kao banjsko i rehabilitaciono lječilište. Međutim, na samom objektu, niti u njegovoj zvaničnoj prezentaciji, nema informacija o ratnim zločinima koji su tamo počinjeni. Ne postoji ni spomen-obilježje ili memorijalna ploča koja bi podsjećala na žrtve.
Prema navodima CGO-a i UDIK-a, promocija ovog objekta u turističke i rehabilitacione svrhe bez konteksta i pijeteta prema žrtvama predstavlja primjer negiranja i normalizacije zločina. „Mnogi gosti koji danas dolaze u ‘Vilinu Vlas’ nisu svjesni da borave u prostoru u kojem su prije tri decenije počinjena masovna silovanja i ubistva“, navodi se u inicijativi.
Na ovu praksu ranije je reagovala i regionalna REKOM mreža pomirenja, ocjenjujući da se radi o svjesnom prešućivanju zločina i brisanju žrtava iz javnog prostora. Reagovala je i Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini, naglašavajući da mjesta stradanja ne smiju biti predstavljana kao turističke destinacije bez istine o onome što se u njima dogodilo.
CGO i UDIK upozoravaju da Fond PIO, kao javna institucija, mora voditi računa o etičkim aspektima svojih odluka. „Nedopustivo je upućivati penzionere i penzionerke – među kojima mogu biti i osobe koje su preživjele ratne traume ili članovi porodica žrtava – u objekat koji simbolizuje sistematsko seksualno nasilje i zločine protiv čovječnosti“, navodi se u saopćenju.
Zbog toga ove organizacije pozivaju Fond PIO Crne Gore da pokrene postupak raskida ugovora sa rehabilitacionim centrom „Vilina Vlas“, te da u budućnosti uvede jasne kriterijume prilikom izbora partnerskih objekata, koji će uključivati poštovanje dostojanstva žrtava ratnih zločina i odgovoran odnos prema prošlosti. „Raskid ovog ugovora bio bi jasan signal da Crna Gora ne pristaje na normalizaciju mjesta zločina pod plaštom turizma i rehabilitacije“, poručuju iz CGO-a i UDIK-a.
