Masovne grobnice žrtava genocida u Srebrenici pronađene su na desetinama lokacija širom istočne Bosne, od neposredne blizine Memorijalnog centra u Potočarima do područja Zvornika, udaljenog oko 50 kilometara od Srebrenice. Njihovo otkrivanje pokazalo je da ubistva više od 8.000 Bošnjaka nisu bila posljednji korak zločina, jer je nakon egzekucija organizovana operacija premještanja posmrtnih ostataka s ciljem prikrivanja tragova genocida.
Prema podacima Memorijalnog centra Srebrenica, do sada su u Srebrenici i okolini ekshumirane 94 masovne grobnice, a pozitivno je identifikovano oko 6.900 žrtava.
Međunarodna komisija za nestale osobe ranije je navela da su ostaci osoba nestalih nakon pada zaštićenih zona Srebrenica i Žepa pronađeni na ukupno 430 lokacija, među kojima su bile 94 masovne grobnice i 336 mjesta na kojima su posmrtni ostaci pronađeni na površini terena.
U aktuelnim podacima koji se objavljuju uz kolektivne dženaze navodi se i da su ekshumacije žrtava obavljene na oko 150 lokaliteta, među kojima je bilo 77 masovnih grobnica. Budući da evidencije ne navode isti obuhvat niti koriste potpuno jednaku metodologiju evidentiranja pojedinačnih jama i kompleksa grobnica, brojeve 77 i 94 nije moguće direktno porediti bez navođenja izvora.
Vezani članak Deset imena, deset prekinutih života: Sutra ukop žrtava genocida u Srebrenici
Masovne grobnice žrtava genocida u Srebrenici bile su dio prikrivanja zločina
Primarne masovne grobnice predstavljaju mjesta na kojima su žrtve ukopane neposredno nakon ubistava. U septembru i oktobru 1995. godine teška mehanizacija korištena je za otvaranje dijela primarnih grobnica, vađenje tijela i njihovo prebacivanje na druge, skrivene lokacije, koje se nazivaju sekundarnim grobnicama.
U pojedinim slučajevima sadržaj sekundarnih grobnica ponovo je premještan, čime su nastajale tercijarne grobnice. Posljedica takvog postupanja bila je da su dijelovi tijela jedne žrtve završavali na više međusobno udaljenih mjesta.
ICMP navodi da su posmrtni ostaci jedne žrtve genocida u Srebrenici najčešće pronalaženi u tri ili četiri različite grobnice, ponekad udaljene i do 50 kilometara.
Istražitelji Haškog tribunala su u jednoj od faza istrage identifikovali 14 primarnih i 22 sekundarne masovne grobnice povezane s genocidom u Srebrenici. Ovaj podatak, međutim, odnosi se na stanje istrage do 2001. godine i ne predstavlja konačnu klasifikaciju svih lokacija koje su otkrivene i ekshumirane u narednim godinama.
Za tercijarne grobnice nikada nije objavljen jedinstven i konačan zbir. Njihovo postojanje potvrđeno je forenzičkim nalazima.
Na lokalitetu Zeleni Jadar 2 utvrđeno je da je sekundarna grobnica naknadno otvarana i da su ostaci iz nje odneseni na nepoznatu tercijarnu lokaciju. Grobnica je djelimično pregledana 1998. godine, a ekshumirana 2007. godine, kada su identifikovani ostaci najmanje 19 osoba.
Najveći sistemi primarnih i sekundarnih grobnica
Najveći broj identifikovanih žrtava nije pronađen u jednoj grobnici, nego u povezanim sistemima primarnih i sekundarnih lokacija. DNK analizama, predmetima pronađenim tokom ekshumacija, čahurama, povezima, komadima građevinskog materijala i drugim dokazima utvrđeno je iz kojih su primarnih grobnica ostaci prebacivani na sekundarne lokacije.
Najveći je sistem Branjevo i Pilica, povezan sa sekundarnim grobnicama uz Čančarski put u Kamenici. Prema forenzičkom izvještaju iz 2013. godine, u tom sistemu bilo je identifikovano 1.751 osoba.
Sistem povezan sa ubistvima u skladištu Zemljoradničke zadruge u Kravici obuhvatao je primarne grobnice Glogova i Ravnice, kao i sekundarne grobnice Zeleni Jadar, Blječeva, Budak i Zalazje. Na tim lokacijama bilo je identifikovano 1.385 osoba, iako su forenzičari upozorili da se ne može svaka pojedinačna žrtva sa potpunom sigurnošću pripisati isključivo mjestu zločina u Kravici.
U sistemu Orahovac, Lazete i Hodžićki put bilo je identifikovano 848 osoba. Primarna grobnica Kozluk i s njom povezane grobnice uz Čančarski put sadržavale su ostatke najmanje 825 identifikovanih osoba, dok je u sistemu Petkovci i Liplje bilo identifikovano 815 žrtava.
Ovi brojevi predstavljaju stanje forenzičke obrade iz 2013. godine i ne mogu se jednostavno sabirati, jer su dijelovi tijela iste osobe često pronalaženi na više lokacija.
Najveće pojedinačne grobnice
Najveća pojedinačna grobnica prema broju osoba identifikovanih u izvještaju iz 2013. godine bila je Čančarski put 10, poznata i kao Kamenica 10. Riječ je o sekundarnoj masovnoj grobnici koja je pregledana još 1998, a ekshumirana od 8. juna do 12. augusta 2006. godine. U njoj su identifikovani posmrtni ostaci 382 osobe.
Kozluk je jedna od najvećih primarnih grobnica. Ekshumacija je obavljena od 24. juna do 6. augusta 1999. godine, a u toj grobnici identifikovana je 341 osoba. Grobnica je prethodno bila djelimično ispražnjena, a dio posmrtnih ostataka premješten je na lokacije uz Čančarski put.
Sekundarna grobnica Liplje 4 ekshumirana je od 24. oktobra do 22. novembra 2001. godine. U njoj su, prema DNK analizama, bili zastupljeni posmrtni ostaci 292 žrtve.
Čančarski put 5 ekshumiran je od 12. augusta do 4. oktobra 2002. godine, a identifikovano je 290 osoba. Glogova 1, primarna grobnica povezana s ubistvima u Kravici, ekshumirana je od augusta do oktobra 2000. godine, a u njoj su identifikovane 227 osobe.
U sekundarnoj grobnici Čančarski put 9, odnosno Kamenica 9, koja je ekshumirana u oktobru i novembru 2007. godine, identifikovano je 210 osoba. U primarnoj grobnici Orahovac 2, poznatoj kao Lazete 2, ekshumiranoj od 19. augusta do 9. septembra 1996. godine, identifikovani su ostaci 188 osoba.
Cerska je jedna od prvih velikih primarnih grobnica koje su ekshumirane nakon rata. Ekshumacija je trajala od 7. do 18. jula 1996. godine, a identifikovano je 149 žrtava genocida u Srebrenici. Primarna grobnica Branjevo ekshumirana je u septembru iste godine, dok su grobnice Glogova, Kozluk, Ravnice i brojne sekundarne lokacije ekshumirane od 1998. do kraja prve decenije ovog stoljeća.
Od Potočara do Kamenice, grobnice udaljene i 50 kilometara
Neke masovne grobnice žrtava genocida u Srebrenici nalazile su se gotovo uz današnje mezarje Memorijalnog centra. Grobnice Budak 1 i Budak 2 nalaze se u Potočarima, oko šest kilometara od centra Srebrenice i u neposrednoj blizini memorijalnog kompleksa.
Blječeva je udaljena oko 11 kilometara od Srebrenice i približno pet kilometara od Potočara. Ravnice su oko 20 kilometara od Srebrenice, odnosno približno 14 kilometara od Potočara. Cerska se nalazi oko 27 kilometara sjeverozapadno od Srebrenice i približno 21 kilometar od Potočara.
Područje Zelenog Jadra, gdje je pronađeno najmanje sedam sekundarnih grobnica, nalazi se oko 20 kilometara južno od Srebrenice. Zbog položaja Potočara sjeverno od grada, udaljenost od Memorijalnog centra do tih lokaliteta iznosi približno 25 kilometara, zavisno od pristupnog puta.
Najudaljenije velike sekundarne grobnice bile su u Kamenici kod Zvornika. Čančarski put 9 i Čančarski put 10 nalaze se oko 50 kilometara od Srebrenice, odnosno približno 44 do 46 kilometara od Potočara. Na potezu uz Čančarski put otkriveno je 13 sekundarnih grobnica, raspoređenih duž približno šest kilometara puta.
Udaljenosti su približne, jer se pojedinačne jame unutar istog područja nalaze na različitim tačkama, a cestovna udaljenost zavisi od pristupnih puteva i konfiguracije terena.
Reekshumacije i reasocijacije nakon kolektivne dženaze
Pronalaženje i identifikacija posmrtnih ostataka ne završavaju ukopom. U danima nakon kolektivne dženaze u Potočarima obavljaju se reekshumacije i reasocijacije posmrtnih ostataka žrtava koje su ukopane ranijih godina.
Reasocijacija je postupak kojim se naknadno pronađeni i DNK analizom identifikovani dijelovi posmrtnih ostataka povezuju s osobom koja je već identifikovana. Nakon toga se obavlja reekshumacija, odnosno privremeno otvaranje ranije ukopanog mezara, kako bi dodatni posmrtni ostaci bili položeni uz ostatke iste žrtve.
Ovakvi postupci neophodni su upravo zbog premještanja tijela iz primarnih u sekundarne i tercijarne grobnice. Porodice su često morale odlučiti da li će ukopati nekoliko pronađenih kostiju ili čekati da budu pronađeni dodatni ostaci njihovih najbližih. Nakon kolektivne dženaze 11. jula 2026. godine ponovo će biti obavljene reekshumacije i reasocijacije novopronađenih ostataka ranije ukopanih žrtava.
U mezarju Memorijalnog centra Srebrenica–Potočari do sada su ukopane 6.772 žrtve genocida u Srebrenici. Na kolektivnoj dženazi 11. jula 2026. godine bit će ukopano još deset žrtava, čime će ukupan broj ukopanih u Potočarima biti povećan na 6.782. Još oko 250 žrtava ukopano je u mjesnim mezarjima prema željama njihovih porodica.
