Zelenilo u gradovima postaje jedno od važnijih pitanja javnog zdravlja i sigurnosti stanovništva, posebno u vrijeme sve izraženijih klimatskih promjena. Dok se evropski gradovi okreću povećanju broja stabala i očuvanju parkova, novo istraživanje pokazuje da su ekstremne ljetne temperature ove godine u evropskim urbanim područjima povezane s desetinama hiljada smrtnih slučajeva. Istovremeno, zelene površine imaju još jednu važnu ulogu koja se često zanemaruje, a to je smanjenje rizika od urbanih poplava.
Koliko je neki grad prilagođen životu u promijenjenim klimatskim uslovima može se djelimično procijeniti i jednostavnim pitanjem – koliko stabala građani vide kroz prozor svog doma?
Upravo na tom principu zasniva se koncept 3-30-300, koji promoviše dostupnost zelenih površina u neposrednom životnom okruženju stanovnika.
Šta je pravilo 3-30-300 i zašto ga promovišu evropske institucije?
Pravilo 3-30-300 razvio je stručnjak za urbano šumarstvo Cecil Konijnendijk, a zasniva se na tri preporuke za zdravije i klimatski otpornije gradove.
Prva podrazumijeva da svaki stanovnik iz svog doma, škole ili radnog mjesta može vidjeti najmanje tri stabla. Druga preporučuje da najmanje 30 posto površine svakog naselja bude pokriveno krošnjama drveća, dok treća predviđa da kvalitetna javna zelena površina bude udaljena najviše 300 metara od mjesta stanovanja.
Ove preporuke nisu zakonska obaveza za sve evropske gradove, nego stručni okvir koji urbanistima i lokalnim vlastima može pomoći da planiraju dostupnost zelenila. Istraživanja pokazuju da blizina drveća i parkova doprinosi kvalitetu života, smanjenju izloženosti vrućinama i mentalnom zdravlju stanovnika.
Evropska unija je kroz Strategiju za biodiverzitet i Strategiju za šume postavila cilj sadnje najmanje tri milijarde dodatnih stabala do 2030. godine. Evropski propisi o obnovi prirode predviđaju i očuvanje te povećanje zelenih površina i pokrivenosti krošnjama u urbanim ekosistemima.
Visoke temperature tokom ljeta 2026. povezane s više od 50.000 smrti u Evropi
Posljedice zagrijavanja posebno su vidljive u evropskim gradovima, gdje asfalt, beton i gusto izgrađeni objekti tokom dana akumuliraju toplotu, a zatim je postepeno oslobađaju i tokom noći.
Prema istraživanju naučnika s London School of Hygiene & Tropical Medicine i Imperial College London, objavljenom u časopisu Nature Health, tokom ljeta 2026. godine u 854 evropska urbana područja procijenjena je 50.391 smrt povezana s visokim temperaturama.
Istraživanje je obuhvatilo urbana područja u 27 država Evropske unije, Velikoj Britaniji, Norveškoj i Švicarskoj, s ukupno približno 40 posto stanovništva tih zemalja.
Naučnici procjenjuju da se približno 32.619 ovih smrti, odnosno 65 posto ukupnog broja, može pripisati klimatskim promjenama izazvanim ljudskim djelovanjem. Riječ je o statističkim procjenama zasnovanim na temperaturnim podacima i odnosu temperature i smrtnosti, a ne o pojedinačno potvrđenim uzrocima smrti.
Visoke temperature naročito ugrožavaju starije osobe, hronične bolesnike i ljude koji žive u prostorima bez odgovarajuće zaštite od vrućina.
Ekstremna toplota može pogoršati kardiovaskularne i respiratorne bolesti, izazvati dehidraciju i toplotni udar.
Podaci evropskog klimatskog servisa Copernicus dodatno potvrđuju dugoročni trend zagrijavanja. Godina 2025. bila je treća najtoplija na globalnom nivou otkako postoje mjerenja, dok je period od 2023. do 2025. prvi trogodišnji period u kojem je prosječna globalna temperatura bila više od 1,5 stepeni Celzijusa iznad predindustrijskog nivoa.
Zelenilo u gradovima smanjuje rizik od poplava, a ne samo ljetne vrućine
Iako se drveće najčešće povezuje s hladovinom i čišćim zrakom, njegova uloga u upravljanju oborinskim vodama jednako je značajna.
Kada jaka kiša pada na asfaltirane ulice, betonske površine i parkinge, voda uglavnom ne može prodrijeti u zemljište. Umjesto toga brzo otiče prema kanalizacijskim odvodima, koji tokom intenzivnih padavina mogu biti preopterećeni.
Zelene površine omogućavaju drugačiji proces. Krošnje zadržavaju dio padavina, biljke i korijenje utiču na kretanje vode kroz zemljište, dok propusno tlo omogućava njeno upijanje i privremeno zadržavanje.
Američka agencija za zaštitu okoliša (EPA) navodi da urbana zelena infrastruktura može ublažiti lokalne poplave smanjenjem površinskog oticanja vode i opterećenja odvodnih sistema.
To znači da parkovi, drvoredi i zelene površine nisu samo mjesta za odmor, nego mogu imati konkretnu funkciju u zaštiti naselja od obilnih padavina.
Posebno su značajna takozvana kišna baštenska područja, propusni pločnici, zeleni krovovi i uređene površine koje privremeno zadržavaju oborinske vode.
Takva rješenja ne mogu sama spriječiti sve poplave, naročito tokom ekstremnih vremenskih događaja, ali u kombinaciji s odgovarajućom kanalizacijskom i vodnom infrastrukturom mogu smanjiti rizik i posljedice lokalnog plavljenja.
Šta klimatske promjene i urbanizacija znače za gradove u BiH?
Bosna i Hercegovina također je izložena rastućim klimatskim rizicima. Svjetska banka u izvještaju o klimi i razvoju BiH upozorava na poplave, šumske požare i druge okolišne probleme, uz potrebu za boljim upravljanjem rizicima i ulaganjima u otporniju infrastrukturu.
Za domaće gradove to otvara pitanje kako se prostor koristi i koliko se prilikom nove gradnje vodi računa o očuvanju tla, zelenih površina i prirodnih tokova vode.
Izgradnja stambenih i poslovnih objekata, novih parkinga i saobraćajnica mijenja način na koji zemljište prima padavine. Ukoliko se zelene površine zamjenjuju nepropusnim materijalima, veće količine kišnice mogu dospijevati u odvode u kraćem vremenu.
U gradovima poput Tuzle to pitanje posebno je relevantno za prostorno i urbanističko planiranje. Prilikom donošenja regulacionih planova važno je razmatrati ne samo broj planiranih objekata i parking mjesta, nego i postojeće drveće, mogućnosti sadnje novih stabala, propusnost zemljišta i kapacitet oborinske odvodnje.
Potrebu za prirodnim rješenjima prepoznaju i međunarodni projekti koji se provode u BiH. UNDP, uz podršku Zelenog klimatskog fonda, realizuje projekat upravljanja rizicima od poplava za period od 2024. do 2030. godine, koji uključuje i primjenu rješenja zasnovanih na prirodi.
Koliko zelenila imaju naša naselja?
Pravilo 3-30-300 nudi jednostavan način da se započne razgovor o kvalitetu urbanog prostora. Tri stabla vidljiva kroz prozor, najmanje 30 posto površine naselja pod krošnjama i dostupnost parka na udaljenosti do 300 metara predstavljaju mjerljive ciljeve za planiranje zelenijih naselja.
Međutim, samo brojanje stabala nije dovoljno. Važno je i njihovo stanje, veličina krošnji, raspored zelenih površina te njihova dostupnost svim stanovnicima.
Zelenilo u gradovima zbog toga nije samo estetsko ili komunalno pitanje, nego i pitanje zaštite zdravlja, prilagođavanja klimatskim promjenama i dugoročnog planiranja sigurnijeg životnog prostora.
Kada sljedeći put pogledate kroz prozor, pokušajte prebrojati koliko stabala vidite. Ako ih nema, ili je najbliži park udaljen nekoliko kilometara, to može biti povod za mnogo širi razgovor o tome kako se planira i razvija naselje u kojem živite.
Čitajte i ovo Koze protiv požara: Pogledajte kako mogu pomoći da se spriječi nova vatrena katastrofa
