Ljudi su, na više načina nego što mislimo, bića sunca. Kada dani postanu kraći, a jutra tamnija, i san može promijeniti ritam, čak i u gradovima s mnogo umjetne rasvjete.
Šta je pokazala studija o snu tokom godišnjih doba
Studija objavljena u časopisu Frontiers in Neuroscience navodi da ljudi tokom zime provode više vremena u REM fazi sna nego ljeti, i to čak i u urbanim sredinama s izraženim svjetlosnim zagađenjem. U jesen je, prema istom istraživanju, zabilježen manji udio dubokog sna.
Istraživači s berlinskog medicinskog univerziteta Charité navode da su ljudski biološki satovi usklađeni sa suncem, te da promjene dužine dana i izloženosti svjetlu tokom godine mogu uticati na trajanje i kvalitet sna. Autor studije dr. Dieter Kunz, klinički psihijatar, istraživač sna i klinički hronobiolog iz Berlina, izjavio je: “U našem istraživanju pokazujemo da se arhitektura ljudskog sna znatno mijenja ovisno o godišnjem dobu kod odrasle populacije koja živi u urbanom okruženju.”
Kako je istraživanje provedeno
U istraživanju su učestvovale 292 osobe koje su spavale u laboratoriji, bez alarma, dok su naučnici pratili trajanje i kvalitet sna. Učesnici su bili raspoređeni tokom cijele godine kako bi se uočile sezonske razlike.
Iz analize su isključeni ispitanici koji su uzimali lijekove koji utiču na san ili su imali tehničke probleme tokom mjerenja, pa je konačni uzorak činilo 188 učesnika. Većina poremećaja nije pokazivala sezonske razlike, ali se nesanica, prema nalazima, češće pojavljivala krajem godine.
Sezonske promjene sna u gradskim uslovima
Iako su ispitanici živjeli u urbanom okruženju s malo prirodnog svjetla i visokim nivoom svjetlosnog zagađenja, istraživači su ipak uočili “suptilne, ali značajne” sezonske promjene.
Ukupno trajanje sna zimi je bilo oko sat duže nego ljeti, ali ta razlika nije bila statistički značajna. S druge strane, učesnici su zimi imali oko 30 minuta više REM sna, koji se dovodi u vezu s cirkadijalnim ritmom i promjenama svjetla. Istraživači navode i da bi razlike mogle biti izraženije kod zdrave populacije, te da bi fleksibilniji školski i radni rasporedi mogli pomoći u prilagođavanju sezoni.
Kunz je, govoreći o širem kontekstu, naveo: “Sezonalnost je prisutna kod svih živih bića”, uz objašnjenje da se zimi ljudska fiziologija usporava, što kod dijela ljudi može dovesti do osjećaja iscrpljenosti krajem zime ili početkom proljeća.
Kako svjetlost “podešava” biološki sat
Robert Soler, bivši inženjer NASA-e koji je proučavao kako manjak svjetla utiče na cikluse spavanja astronauta, danas je i suosnivač kompanije BIOS Lighting. On je istakao da nije važna samo količina svjetla, nego i njegova vrsta, piše Healthline
“Svi znamo da sunce prolazi kroz izlazak, dan, zalazak i noć, a svaka od tih faza ima različite boje svjetla koje tijelo tumači kao poticaje za različite razine energije i aktivnosti”, naveo je Soler. Prema njegovom objašnjenju, jutarnje plavičasto svjetlo podstiče razbuđivanje, jače dnevno svjetlo hladnijih tonova signalizira budnost, dok topliji tonovi zalaska sunca pripremaju organizam za san.
Soler dodaje da je zimi cijeli sunčev ciklus kraći, a noć i tama traju duže, što može smanjiti budnost i povećati potrebu za snom. Navodi i da geografija igra ulogu: bliže ekvatoru zime su svjetlije, pa promjene ritma sna mogu biti manje izražene, dok svjetlosno zagađenje okoline također može uticati na cirkadijalni ritam.
Zašto je san važan i šta se dešava kad je lošiji
Soler naglašava da san ne utiče samo na dnevno funkcionisanje i produktivnost, već je povezan i s općim zdravljem i dobrobiti. On navodi da cirkadijalni ritam utiče na budnost i produktivnost, te da manjak sna i loša kvaliteta sna mogu imati posljedice na svakodnevni život, uz povezanost s mentalnim, metaboličkim i kardiovaskularnim zdravljem.
Klinički psiholog Jamie Evan Bichelman, koji navodi da cijeli život živi s teškom depresijom, uključujući sezonski afektivni poremećaj, upozorava da lošiji san zimi može “zarobiti ljude u začarani krug”, u kojem je potrebno sve više sna da bi se nadoknadio manjak kvalitetnog odmora. On tvrdi da manjak prirodnog sunčevog svjetla može poremetiti ravnotežu melatonina i narušiti procese koji stabilizuju ritam spavanja, te da dio ljudi koristi lampe za sezonski afektivni poremećaj, s različitim stepenom učinkovitosti.
Klima u stanu i navike koje prate loš san
Bichelman dodaje da i hladnija klima može igrati ulogu: Grijanje zimi, višak topline i smanjena vlažnost zraka mogu pogoršati kvalitet sna, jer organizmu često više odgovaraju niže temperature za ugodniji san. Također navodi da loš san može uticati na prehrambene navike, a ponavljanje lošijih izbora u ishrani može dodatno narušiti kvalitet sna i povećati potrebu za odmorom.
