Ljudska prava u BiH i dalje nisu jednako zaštićena u svim dijelovima zemlje, dok pravni i institucionalni okvir ostaje nepotpun i zahtijeva dodatna poboljšanja, navodi Evropska unija u godišnjem izvještaju o ljudskim pravima i demokratiji u svijetu za 2025. godinu.
Izvještaj Evropske službe za vanjsko djelovanje, EEAS, pokazuje da Bosna i Hercegovina još nema sveobuhvatan okvir politika koji bi uključivao strategije na nivou cijele zemlje u oblasti ljudskih prava, borbe protiv diskriminacije i zaštite manjina. Upravo zbog toga, ocjenjuje EU, nivo zaštite prava građana razlikuje se u zavisnosti od toga u kojem dijelu Bosne i Hercegovine žive.
Ljudska prava u BiH neujednačeno zaštićena
Jedna od najvažnijih poruka izvještaja odnosi se na potrebu hitnih ustavnih i izbornih reformi koje bi svim građanima omogućile jednako ostvarivanje političkih prava. Evropska unija ponovo podsjeća na neprovođenje presude Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Sejdić-Finci i potrebu usklađivanja Ustava BiH s tom presudom.
U izvještaju je posebno izdvojena i praksa „dvije škole pod jednim krovom“. Navodi se da Hercegovačko-neretvanski i Srednjobosanski kanton nisu postupili po presudama Vrhovnog suda Federacije BiH iz 2014. i 2021. godine kojima se zahtijeva ukidanje ove prakse i osiguravanje inkluzivnog obrazovanja bez diskriminacije.
Čitajte i ovo Danas je Svjetski dan mladih
Istovremeno, EU bilježi i određene pomake. Federacija BiH je u martu 2025. godine usvojila Zakon o zaštiti od nasilja u porodici i nasilja prema ženama, dok je u julu izmijenjen Krivični zakon, čime je zakonodavstvo dodatno približeno Istanbulskoj konvenciji i pravilima Evropske unije.
Ipak, odgovor institucija na femicid u izvještaju je ocijenjen kao nedovoljan.
Pritisci i prijetnje novinarima ostaju problem
Poseban dio izvještaja odnosi se na medije. Evropska unija navodi da je politički utjecaj na javne emitere nastavljen, dok je njihova finansijska održivost ugrožena u očekivanju donošenja novog zakona o javnom RTV sistemu.
Tokom 2025. godine nastavljeni su politički pritisci, verbalni napadi, zastrašivanje i prijetnje novinarima. U međuvremenu je uspostavljena mreža na nivou BiH koja bi trebala pratiti takve slučajeve.
Bosna i Hercegovina je u podacima navedenim u izvještaju zauzela 86. mjesto na Svjetskom indeksu slobode medija Reportera bez granica, 70. mjesto na indeksu vladavine prava World Justice Projecta i 109. mjesto na Indeksu percepcije korupcije Transparency Internationala. CIVICUS je prostor za djelovanje civilnog društva u BiH ocijenio sa 57 od mogućih 100 bodova, što ga svrstava u kategoriju opstruiranog građanskog prostora.
EU upozorava i na funkcionisanje institucija
Izvještaj ne govori samo o pojedinačnim pravima građana. Evropska unija upozorava da je tokom 2025. godine funkcionisanje demokratskih institucija bilo opterećeno diskriminatornim elementima ustavnog uređenja, korištenjem entitetskih veta u političke svrhe, što je dovodilo do zastoja u izvršnoj i zakonodavnoj vlasti, kao i napadima na pravni i ustavni poredak iz Republike Srpske.
Parlamentarni nadzor nad izvršnom vlašću ocijenjen je kao slab, dok institucije izvršne vlasti i dalje imaju ograničene kapacitete za koordinaciju i planiranje politika. Organizacije civilnog društva, prema ocjeni EEAS-a, djelovale su u ograničenom okruženju.
Podsjeća se i da je u Republici Srpskoj u februaru 2025. godine usvojen zakon usmjeren prema organizacijama civilnog društva kao „stranim agentima“. Ustavni sud BiH taj zakon je ukinuo u maju iste godine.
Šta izvještaj znači za put BiH prema Evropskoj uniji?
Ocjene o stanju u oblasti ljudskih prava nisu odvojene od evropskog puta zemlje. Evropska unija zaštitu ljudskih prava u BiH direktno posmatra kao jedan od ključnih dijelova procesa evropskih integracija.
Više od 14 ključnih prioriteta koje je Evropska komisija još 2019. godine postavila pred BiH odnosi se upravo na temeljna prava. Među njima su uklanjanje ustavne i izborne diskriminacije, jačanje zaštite od diskriminacije, sprečavanje torture i nehumanog postupanja, sloboda izražavanja i medija, zaštita ranjivih kategorija stanovništva te stvaranje uslova za pomirenje i društvenu koheziju.
To praktično znači da ljudska prava u BiH nisu samo pitanje domaćeg zakonodavstva već i jedno od mjerila prema kojima se procjenjuje spremnost države za napredovanje prema članstvu u EU. Evropska komisija 14 prioriteta opisuje kao mapu dubokih reformi u oblastima demokratije i funkcionalnosti institucija, vladavine prava, temeljnih prava i reforme javne uprave. Evropsko vijeće je u martu 2024. odlučilo otvoriti pristupne pregovore sa BiH, dok je priprema pregovaračkog okvira povezana s provođenjem relevantnih koraka koje je Komisija postavila pred zemlju.
U novom izvještaju navodi se i da političke blokade utiču na sam dijalog s Evropskom unijom. Vijeće ministara BiH, prema EEAS-u, nije poduzelo potrebne korake za olakšavanje političkog dijaloga u tijelima Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju, zbog čega su blokade ugrožavale i održavanje sastanaka tehničkih pododbora.
Evropska unija ulaže milione u zaštitu prava
Pored kritika, izvještaj pokazuje da EU nastavlja finansirati projekte koji bi trebali popraviti stanje. Tokom 2025. godine podrška iz Instrumenta pretpristupne pomoći bila je usmjerena na temeljna prava, vladavinu prava i demokratsko upravljanje.
Za program borbe protiv rodno zasnovanog nasilja, pokrenut u decembru 2025. godine, izdvojeno je 7,5 miliona eura, dok je šest miliona eura usmjereno na podršku civilnom društvu i nezavisnim medijima.
Dodatna sredstva usmjerena su na praćenje položaja ranjivih kategorija, prava djece, položaj Roma, slobodu izražavanja, pristup informacijama, procesuiranje ratnih zločina i traženje nestalih osoba. Program EU i Vijeća Evrope Horizontal Facility za Bosnu i Hercegovinu vrijedan je 4,5 miliona eura.
EEAS istovremeno upozorava da saradnja BiH s međunarodnim tijelima koja nadziru zaštitu ljudskih prava i provođenje njihovih preporuka nije dovoljna. Od države se očekuje da odgovori na preporuke Univerzalnog periodičnog pregleda Vijeća UN-a za ljudska prava iz januara 2025. godine, kao i na raniju odluku Komiteta UN-a protiv torture koja se odnosi na obeštećenje žrtava ratne torture.
Čitajte i ovo Alimentacioni fond podijelio prava djece u BiH: RS ga ima, FBiH i Brčko još čekaju
